Wyobraźcie sobie taką sytuację: pędzicie autostradą D1 w stronę Bratysławy. Jesteście zmęczeni, zjeżdżacie na odpoczynek na MOP Červeník. Chcecie tylko rozprostować nogi i wypić kawę. A lądujecie w samym środku neolitycznego sanktuarium sprzed 7000 lat.
Na tym niepozornym postoju stoi betonowy monument, który wielu kierowców uważa za „nieudane dzieło sztuki”. Mało kto jednak wie, że to hołd dla jednego z najbardziej fascynujących znalezisk archeologicznych na Słowacji: Wenus z Bučan oraz tamtejszego rondla [założenie
przestrzenne z czasów neolitu, mające zazwyczaj
formę kręgu lub owalu otoczonego co najmniej jednym rowem, a czasami
także palisadą].
Budowa bramą do przeszłości
Wszystko zaczęło się w sierpniu 1978 roku. Podczas prac przy budowie autostrady D1 buldożer odsłonił warstwy ziemi, które skrywały mnóstwo ceramiki. Archeolodzy – m.in. J. Bujná i P. Romsauer – zaczynają badania. Szybko okazuje się, że trafili na wielokulturowe stanowisko z różnych epok prehistorii. Najważniejsza faza? Neolit, kultura lendzielska (ok. 5000–3950 p.n.e.), czyli czasy, gdy południowo-zachodnia Słowacja była centrum świata… przynajmniej tego środkowodunajskiego.
 |
| Przedmioty znalezione podczas wykopalisk przy budowie autostrady D1 |
Wśród fragmentów naczyń, domów na konstrukcjach słupowych i figurek zwierząt pojawia się ona, mierząca zaledwie 6,5 cm figurka. Siedząca kobieta, z wyraźnie zaznaczonymi piersiami i pełnymi kształtami. Ręce wyciągnięte. Nogi zarysowane tak, by podkreślić łono. I coś jeszcze – nakrycie głowy.
Czepiec, który mówi więcej niż tysiąc słów
Archeolog Jozef Urminský zwraca uwagę na detal, który zmienia wszystko: to nie jest przypadkowa stylizacja. Nakrycie głowy – coś na kształt czepca lub kapelusza – mogło symbolizować status.
W wielu dawnych kulturach (i w naszej ludowej też!) wianek oznaczał pannę, czepiec – dojrzałą kobietę o określonej pozycji społecznej. Autorytet. Gotowość do odgrywania roli w społeczności.
 |
| Replika Wenus z Bučan |
Co więcej, Wenus z Bučan siedzi na tronie lub krześle. Jej poza sugeruje, że mogła zasiadać na małym stołku (podobnie jak Wenus z Nitrianskeho Hrádku), co podkreślało jej wysoką,
niemal władczą pozycję. Czy autor patrzył na konkretną mieszkankę osady? Tego nie dowiemy się nigdy. Ale Urminský nie wierzy w „fantazję artysty”. To miała być realna kobieta. Ktoś ważny.
Co ciekawe, większość neolitycznych „wenus” znajdowana jest w kawałkach. Naukowcy podejrzewają, że celowo je rozbijano w rytualnym geście. Ta z Bučan zachowała się w całości. A to podnosi jej rangę kilkukrotnie.
Bučany-henge, czyli Słowacja była przed Stonehenge
Gdyby to była tylko figurka, i tak byłoby, o czym pisać. Ale Bučany mają jeszcze jedną bombę: rondel. Kiedy w Anglii dopiero zaczynała się historia Stonehenge, nad Dunajem już istniały kręgi ziemne.
Wyobraź sobie Stonehenge, tylko bez kamieni. Zamiast nich – dwie fosy o średnicy 68 i 50 metrów, głębokie na 2,6 metra, z czterema wejściami zorientowanymi astronomicznie. Wewnątrz – palisada. Całość powstała około 4840–4780 p.n.e.
Tak, dobrze czytasz. To znalezisko jest starsze niż pierwsza faza Stonehenge.
 |
| Makieta rondla |
Rondle nie były fortyfikacjami. Za dużo wejść, złe położenie obronne. Nie były też zagrodą dla bydła. Najbardziej prawdopodobne?
Rondel w Bučanach prawdopodobnie pełnił funkcję kultową i astronomiczną, być może był rodzajem prehistorycznego kalendarza. Jego bramy były zorientowane na punkty wschodu i zachodu słońca oraz księżyca. Jeden z kierunków rondla prowadzi w stronę wzgórza Záruby w Małych Karpatach – w stronę tzw. „niskiego Księżyca”, czyli jednego z krańcowych punktów jego cyklu (powtarzalnego co 9,3 roku).
Neolit. Rolnicy. A jednak patrzyli w niebo.
 |
| Unikalne zdjęcie Rondla Bučany Kopanica, sierpień 1979 r., w tle dwór Zayowskich i stara stacja wodociągowa. (źródło: Štefan Vidlička) |
Dziś po rondlu nie ma już śladu – został zniszczony w trakcie prac ziemnych.
Dlaczego warto się zatrzymać w Červeníku?
Od 1984 roku stoi tam pomnik Na počesť archeológie [Na chwałę archeologii], który przypomina o wielkim odkryciu archeologicznym dokonanym przypadkowo w sierpniu 1978 roku.
Dzisiejszy pomnik na parkingu MOP Červeník [Odpočívadlo Červeník], choć wykonany z surowego betonu, ma za zadanie przypominać właśnie o tym niezwykłym związku ziemi z niebem. Jeśli przyjrzymy mu się uważniej, dostrzeżemy, że betonowe filary mają imitować dawną dębową palisadę, a szczeliny między nimi to nic innego jak prehistoryczne celowniki astronomiczne. Na szczycie najwyższego filara lśni metalowy dysk – słońce lub księżyc – symbolizujący niegasnącą fascynację człowieka kosmosem. Choć wiele osób mija to miejsce bez refleksji, spora część mówi o tym pomniku jako o koszmarku, to dla pasjonatów historii jest to dowód na to, że Słowacja była sercem ważnej europejskiej kultury już pięć tysięcy lat przed naszą erą.
Choć oryginał Wenus odpoczywa teraz bezpiecznie w depozycie Słowackiej Akademii Nauk, a jej kopie można podziwiać w muzeum w Bučanach (Nyáryovská kúria), jej historia wciąż tętni życiem tuż przy autostradzie. To niesamowite, że miejsce, które dziś służy nam do tankowania paliwa, przed tysiącleciami przyciągało ludzi żyzną ziemią i czystą wodą rzeki Blava. Następnym razem, gdy będziecie mijać ten odcinek trasy, pomyślcie o małej kobiecie w kapeluszu, która siedem tysięcy lat temu patrzyła na te same gwiazdy, co my dzisiaj, i wiedziała o nich znacznie więcej, niż moglibyśmy przypuszczać.
Następnym razem, gdy będziecie jechać D1, pomachajcie Wenus w kapeluszu. Zasługuje na to!
📍 Nazwa atrakcji: Wenus z Bučan
🗺️ Lokalizacja: Odpočívadlo [MOP] Červeník, autostrada D1 w kierunku z Pieszczan do Trnawy, Słowacja, południowo-zachodnia Słowacja
🕒 Godziny otwarcia: całodobowo
🚌 Dojazd: autostrada D1 w kierunku z Pieszczan do Trnawy. Parking bezpłatny.
Brak komentarzy: